Numero: 007059

Lingvo: syama@dokkyo.ac.jp

Prioritato: 2

Korektita versio

LA HEBREA

La influo de la hebrea lingvo sur Esperanto

Evidente °i ne estas tre granda. "Por ke lingvo estu internacia," skribis Zamenhof, "ne sufiŠas nomi °in tia." La helena kaj latina kulturoj estis tiel brilaj, ke la influo de la respondaj lingvoj ■vebis sur la tuta Eřropo dum du jarmiloj. Ankorař nuntempe, neniuj radikoj estas pli internaciaj ol la latinaj.

Pri la hebrea kulturo, la afero estas tute malsama. La Biblio, kies Šefa parto estas hebre-lingva, estas ver■ajne la libro plej disvastigita en la mondo. Sed ne en sia originala lingvo: komence de kristanismo, disvasti°is la greka versio, poste la latina, kaj nuntempe la etnolingvaj. La internacieco de la hebrea lingvo estas do nula. Por fari internacian lingvon, neniu Šerpus inspiron el lingvo, kies internacieco estas nula.

Almenař konscie. Efektive, Zamenhof sciis perfekte la hebrean lingvon: li ne hezitis alpreni la teruran laboron, kia estis la traduko de la tuta juda Biblio (nomata Malnova Testamento fare de la kristanoj). Estas do tre ver■ajne, ke kelkaj elementoj de tiel bone konata lingvo agis nekonscie en la kreado de la internacia lingvo. Jen kelkaj:

1. Nur difina artikolo

En la plejparto de la lingvoj, almenař de la lingvoj konataj de Zamenhof:

-- ař ekzistas du specoj de artikoloj: difina kaj nedifina (germana, jida, franca, angla, itala);

-- ař ekzistas nenia artikolo, nek difina nek nedifina (latina, rusa, pola, litova, volapuka).

Sed male de Ši tiuj, la hebrea lingvo (kaj ankař la araba) posedas nur unu specon de artikolo: la difinan artikolon. La nedifinecon oni esprimas per foresto de artikolo: ha'adam = la homo; adam = homo. Ekzakte kiel en Esperanto. Tiu koincido estas tro neordinara, ke oni atribuu °in al hazardo.

2. Nevariemo de la artikolo

ěenerale, en la lingvoj artikolhavaj, la artikolo varias lař nombro, genro, kaj kazo. Tio okazas en la franca, itala, hispana, germana, islanda, greka, kaj multaj aliaj. ěi ne varias en la angla, sed °i ankorař variis en la mezepoka praangla.

Sed male de Ši tiuj, la hebrea lingvo (kaj ankař la araba) havas nevarieman artikolon. La hebrea artikolo estas ha, kaj tio estas °ia sola formo: ha'sus "la Ševalo", ha'susa "la Ševalino", ha'susim "la Ševaloj", ha'susot "la Ševalinoj". Oni konstatas denove, ke tio funkcias same kiel en Esperanto.

3. Faktitivo por Šiu verbo

Oni nomas faktitivo la voŠon, kiu prezentas la agon, kiel trudatan de la subjekto al iu, kiu plenumas °in: la faktitivo de trinki estas trinkigi. Multaj el la hindeřropaj lingvoj malhavas specialan konjugacian formon por esprimi faktitivon, sed devas uzi por tio iun helpverbon. La franca uzas la helpverbon faire "fari": rire "ridi" -> faire rire "ridigi". La germana uzas °enerale la helpverbon lassen "lasi": kommen "veni" -> kommen lassen "venigi". Kelkfoje °i havas la saman sufikson, kiel Esperanto: rein "pura" -> reinigen "purigi".

Sed la hebrea havas specialan konjugacian formon nomatan hifil, kiu donas al iu ajn radiko faktitivan signifon: la hifil de ca­ak "ridi" estas hic­ik "ridigi". Kiam Dio diras "mi pluvigos sur la teron" (Gen., Šap. 7, v. 4), Dio uzas la faktitivan formon himtir (de la radiko matar "pluvo"). Do, kiel Esperanto, la hebrea lingvo havas la eblon uzi Šiujn verbojn en faktitiva voŠo. Ău koincido? Pli ver■ajne influo.

Plia afero: kaj la hebrea lingvo kaj Esperanto havas la eblon uzi faktitivan formon en pasiva voŠo. Se mi diras, ke Petro ridigas Pařlon, mi tre povas pasivigi la dirmanieron: Pařlo estas ridigata de Petro. Nu, tia dirmaniero estas tute neebla en la franca lingvo. Sed °i estas tre banala en Esperanto. Same, en la hebrea: al la aktiva hic­ik "ridigi", respondas la pasiva hoc­ak "esti ridigata".

4. Venonta en la senco "baldařa, proksima"

Jam de jarcentoj, Še la paska man°o, la Sedero, judoj kantas la'■ana ha'baa biru■alajim "°is la venonta jaro en Jerusalemo". Lařvorte: la'■ana "al la jaro", ha'baa "la venonta", biru■alajim "en Jerusalemo". En Esperanto, tiu uzo de "venonta" en temp-indikoj povas veni nek de la rusa budu■Šij "estonta", nek de la latina proximus, franca prochain "proksima". La sola ebleco estas influo de la hebrea ha'ba (virgenra), ha'baa (ingenra).

5. Fina╝o -u Še la volitivo

En Šiuj hebreaj verboj, la fina╝o de la plurala imperativo estas -u: ■ir "kanti" (ař "kanto") -> ■iru "kantu".

6. Akuzativo post ag-substantivo

Se mi vizitis la urbon, kial mi ne povus paroli pri mia vizitado la urbon? Erara frazo, Šu vi opinias? Estas vere, ke en Esperanto, tiaj dirmanieroj estas tre maloftaj, eŠ iom ■okaj. Tamen oni trovas Še Zamenhof: la diligenta uzado Esperanton en korespondado; akceptu mian koran dankon por la elekto min; la uzado akuzativon en kazo de senbezono; la konstanta alkalkulado sin al ia speciala gento. Kaj la listo ne estas kompleta! Lař mia modesta scio, neniu hindeřropa lingvo ebligas tian dirmanieron.

Sed kiam la Biblio diras, ke "Isaak havis la a°on de kvardek jaroj kiam li prenis Rebekan" (Gen, Šap. 25, v. 20), la preciza hebrea╝o estas "estis Isaak filo kvardek jaro Še sia preno Rebeka-on", kun Rebeka-on objekto de la ag-substantivo preno. Kaj da tiaj dirmanieroj, oni povas trovi dekojn. En Lingvo kaj Vivo, G. Waringhien citas alian similan frazon, el Jesaja. Eble oni rebatos, ke la hebrea ne konas akuzativan kazon; ja, sed °i havas rektobjektan prepozicion, kio estas praktike la sama afero.

Kiam Zamenhof skribis la Ši-supre cititajn frazojn, Šu li nekonscie sekvis hebrean dirmanieron? Tre povas esti.

Tiaj frazoj estas maloftaj en Esperanto. Mi bedařras tion: ili tute ne pekas kontrař la spirito de la lingvo.

7. Akuzativo post substantiva participo

Uzado same malofta. En la zamenhofa traduko de la Kanto de Studentoj: Gaudeamus igitur, (Fundamenta Krestomatio), oni trovas "Mortu Šiu intriganto kaj malamon konservanto". ěenerale, anstatař konservanto malamon, oni dirus konservanto de malamo. Sed kial la verba radiko konserv, entenata en <K>konservanto, ne rajtu havi akuzativan objekton?

Mi ne sukcesis trovi alian ekzemplon de tia konstruo Še Zamenhof. Eble mi serŠis nesufiŠe. Sed en la traduko de Princino Mary, de Lermontov, fare de Edgar von Wahl, la estonta ařtoro de Occidental, mi trovis jenajn du ekzemplojn: "la atendantoj la movadon de l' akvo" kaj "la trinkantoj vinon vespere".

Ankař de tiaj dirmanieroj mi bedařras la maloftecon.

Kia rilato kun la hebrea? Kiam Ijob (Šap. 31, v. 15) parolas pri Dio "kiu kreis min", fakte li parolas pri Dio "faranto min" ('oseni; lařvorte 'ose "faranto", substantiva participo; -ni "min", objekta sufikso). Tia dirmaniero ne estas malofta en la hebrea, almenař en la lingva╝o klasika, biblia. Sed mi supozas, ke la moderna lingvo ne uzus volonte tian esprimon.

8. La netu■ebleco de la Fundamento

Ăi tiam, ni eliras el la gramatika╝oj kaj eniras pli profunde en la spiriton de Esperanto. Ne plu temas pri influo de la hebrea lingvo, sed pri influo de la juda kulturo.

Estas konate, ke inter la sanktaj libroj de la judoj, la plej sanktega estas la Torao, la kvin libroj atribuitaj al Moseo, kiujn la kristanoj nomas Pentateřko. ěi estas la fundamenta le°o de la juda religio: oni nombris, ke °i entenas ekzakte 79á856 literojn, el kiuj oni ne rajtas forpreni unu. La Torao estas "neniam tu■ebla kaj neniam ■an°ebla", °i "devas resti severe netu■ebla eŠ kune kun siaj eraroj". Korekti eraron estas fari ■an°on, kaj ■an°i ion ajn oni ne rajtas.

Ver■ajne tiu frazo memorigas ion al la esperantouzantoj: la Fundamento de Esperanto estas "neniam tu■ebla kaj neniam ■an°ebla", °i "devas resti severe netu■ebla eŠ kune kun siaj eraroj" (Antařparolo, A 1, 1 kaj A4, 4).

Se Esperanto plu vivas, kaj ver■ajne ankorař plu vivos, la Šefa kařzo estas, ke °i staras firme sur netu■ebla konstitucio: la Fundamento. Tion ne komprenis la ařtoroj de Ido ař de Volapuko. Kaj Zamenhof klare antařvidis, ke tiu netu■ebleco ne bremsos la evoluon de la lingvo, sed ke Ši tiu "havos la plenan eblon ne sole konstante riŠi°adi, sed eŠ konstante pliboni°adi kaj perfekti°adi" (Antařparolo, A6, 3). Ekzakte kiel la konstitucio de iu lando ne bremsas la evoluon de ties le°aro, sed garantias °ian unuecon.

Kaj Zamenhof aldonis, direkte al la nun svarmantaj alfabet-■an°emuloj: "la momento, en kiu ni ektu■us tiun principon (de netu■ebleco), estus la komenco de nia morto" (Antařparolo, A1, 5). Ařdu reformemuloj-mortigantoj!

Kie Zamenhof Šerpis tiun ideon de la ekzistado de definitive akceptita Libro? Certe en la juda kulturo, kun ties netu■ebla Libro. La netu■ebleco de nia Fundamento, Šefa kařzo de nia ekzisto, certe fontas el la netu■ebleco de la Torao.

Miascie, la unua, kiu komprenis tiun influon de la Torao sur la Fundamento, estas Gaston Waringhien (Lingvo kaj Vivo, p. 85).

AndrÚ CHERPILLOD

 ;