Numero: 007033

Lingvo: syama@dokkyo.ac.jp

Prioritato: 2

Korektita versio

Foto: eventueel foto van Agave (plant)

CENTRA AMERIKO

Nepre °ia nomo estas Meksiko

Inter la pluraj versioj celantaj etimologie klarigi la devenon de la nomo MÚxico [mÚ­iko] kaj interpreti °ian signifon, estas la jenaj: mexi signifas "infloreska trunko de agavo"; mexictli [me■iktli], de me "agavo" kaj xictli "umbiliko"; la sufikso co de MÚxico signifas "Še la loko de"; do, lař la lingvo de la azteka popolo, "umbiliko de la agavo"1. La usona esperantisto kaj elstara nahuatlisto2 McAfee tute nekomplike tradukis la nomon Meksiko kiel "La Agavaro", kaj la sa°a klerulo kaj analizisto Gutiere Tibon menciis la estantan rilaton de la vorto Meksiko kun la terminoj Mecsi kaj Meisi, kiuj signifas "sankte oleumita", "Mesio"; la dio Hiutzilopochtli mistike sanktoleumis sian popolon per terebinta balzamo por doni al ili la nomon Mexica anstatař azteka3.

Kiel ajn estus, Šiel en la vorto Meksiko oni iel trovas certan rilaton kun agavo. Nepra kařzo de tio ja estas ke, por la antikvaj popoloj de la lando Meksiko, agavo estis dio-planto, la nobla vegetalo el kiu oni eltiris Šion por subteni la vivon (vidu tabelon).

Tamen ne nur por la antikvaj popoloj de tiu lando rezultis eksterordinara la agavo, sed nuntempe °i ankorař estas tia. La agavo ankorař estas la fonto de la pulkvo4, kaj precipe la fonto de tequila [tekila]!

Pulkvo

La vorto pulque [pulke] devenas de la aztekismo poliuhqui, kiu signifas "difekta, malkomponi°inta"; tio, alude la fermentadon de la dolŠa suko ař miel-akvo, Šerpita el la koro de la tiel nomata "milda agavo" ař Agave atrovirens. Pulkvo do estas la alkohola trinka╝o nek distilita nek filtrita, de malklara, duonblanka aspekto kaj iom viskeca; °i enhavas proksimume 6á% da etilalkoholo, estigita dum la natura fermentado de la miel-akvo Šerpita el tiu kolosa agavo.

La historiistoj asertas ke la toltekoj (t.e. la antikva indi°ena popolo lo°anta sur la altebena╝o de Meksiko) konis la pulkvon de antař pli ol 5á000 jaroj. Unu el iliaj legendoj rakontas, ke la pulkvo estis malkovrita de la noblulo Papatzin, kiu pere de sia bela filino Xochitl [soŠitl], kio signifas "floro", ofertis °in al la monar­o. Aliflanke, la historio de la popolo MÚxica diras, ke tiu, kiu malkovris agavojn kaj fosis truon en ties koron por Šerpi el ili mielon, per kiu oni faras vinon, estis Mayauel, la virino kiu estis unue homa esta╝o, poste diigita kaj fine konvertita en la simbolon de la agavo mem.

Kun la alveno de la hispanaj konkerantoj la pulkvo, kiu je la komenco estis nektaro de la dioj, fari°is tre populara trinka╝o. Kaj ankorař, apenař antař sesdek jaroj °i estis la trinka╝o plej populara en Meksiko, precipe Še la zono Širkařanta la Šefurbon, kien oni enportis Širkař 600 ař 800 miloj da litroj Šiutage. Dume, la produktado de biero apenař atingis trionon de tiu Ši volumeno.

Sed ekde la 40aj jaroj la konsumado de pulkvo tre multe suferis pro kampanjo celanta diskonigi precipe la maltařgajn kondiŠojn de °iaj ellaborado kaj disvendado kaj, aparte diskonigi pri la grandaj kvantoj de falsita produkto, kian senskrupule oni iel permesis inundi la merkaton. Tiel okazadis ke la sanařtoritatoj ver■igis en la kloakajn kanalojn °is trionon de la volumenoj enportitaj en tiun Ši zonon.

Tiamaniere, dum la 80aj jaroj la konsumado de biero jam okupis la unuan lokon, kiam 85á% de la totala produktado de alkoholaj trinka╝oj estis biero, dum tiu de pulkvo apenař atingis 1á%.

Tekila

Tequila estas la nomo de malgranda urbo en la okcidenta meksika ■tato Jalisco [đalisko]. Tiu Ši nomo, Tekila, ekfami°is kiam en la jaro 1906 komenci°is la disvendado de enboteligita brando produktita en tiu loko, tamen de multaj jaroj fame konata en la regiona merkato. Tiu Ši brando, "tekilo", estis ellaborita el la mielo elpremita el la agav-ananasoj bakitaj en subteraj fornoj. Oni uzis nur la bluan agavon (Tekilana Weber), kiu tiam sova°e kreskis Še la lokaj montaroj, sed kiun nuntempe oni teknike kulturas sur grandaj ebena╝oj Širkařantaj la teritoriojn de tiu ■tato.

Pro la granda famo, kiun iom post iom tekilo ekhavis, kaj pro tio ke la produktistoj ne kapablis kontentigi la kreskantan aŠetantaron, tiam jam ne nur landan sed mondan, en la 50aj jaroj la produktado senbride disvasti°is Šiudirekten, eŠ eksterlanden. Tio estigis tute nelojalan konkuradon kun la ařtentikaj produktistoj, Šar la aliuloj uzis malpli noblajn agavojn ol la bluan. Pro tio, la originaj produktantoj ur°e devis patentigi la nomon <K>tekila<N> kun lařle°a rajto de nomigo de ties origino, tiel kiel farite de la produktistoj de Šampano en Francio.

Efektive, en Meksiko ekzistas pluraj distilitaj alkoholaj trinka╝oj ellaboritaj el la diversaj varia╝oj de agavoj, el kiuj oni konas Širkař 300. La komuna nomo de tiuj Ši trinka╝oj estas Mezkal5, vorto kiu devenas de la nahoa lingvo: metl "agavo", kaj xalli [■alli] "kuirita".

La mezkalojn oni nomas lař la materialo, lař la metodo de produktado kaj lař ties origino; ekzemple, la tekilo estas mezkala brando de <K>Tequila<N>; alia ekzemplo estas tiu kiu pli kaj pli ankař akiras mondan famon, °i estas la mezkalo de Oaxaca [oa­aka]. Oaxaca estas sud-meksika ■tato, kies Šefurbo havas la saman nomon, kaj °uste en tiu historia urbo oni efektivigos la oficialan post-kongreson de la 5a Tutamerika Kongreso de Esperanto, en aprilo de la jaro 2001. Tie, evidente estos la eblo ne nur rigardi ellaboradon de mezkalo, sed precipe kaj nepre gustumi la diversajn tipojn kaj kvalitojn de tiu bongusta kaj ja efika agava brando, la mezkalon de Oa­aka!

Fidel FIGUEROA M.

1. Cecilio A. Robelo, Diccionario de Aztequismos, MÚxico, D.F.: Editorial Fuente Cultural. 3a eldono. pa°oj 87-89. Publikigita okaze de la 40a datreveno de "LibrerÝa Navarro", ver■ajne en 1965.

2. Nahuatl, la lingvo de la azteka popolo.

3. Gutiere Tibon, en sia artikolo "Gog y magog" de la ╝urnalo ExcÚlsior. -- Cecilio A. Robelo, Diccionario de Aztequismos. MÚxico D.F.: Editorial Fuente Cultural, 1965, pa°o 69.

4. Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, 1977, difinas "pulkvo" kiel meksikan brandon, tamen brando estas distilita trinka╝o; fakte, en Meksiko neniam oni konis brandon kun tiu ař parenca nomo.

5. Konsideroj: La alkaloido de kaktacoj, meskalino (en la hispana lingvo "mezcalina"), absolute ne rilatas kun brando de agavoj. Sekve de tio, por Esperanto plej konvenus mezkalo (en la amerika hispana lingvo, mescalmezcal, sendistinge skribataj).

AGAVO

lo°ejo trunko Širkařbarilo kaj kortaj balustradoj,

kolonoj kaj traboj,

tabuloj kaj mebloj

folioj tegmentoj kaj muroj

■nuroj, matracoj

vesta╝oj fibroj fadenoj, teksa╝oj, ■tofoj, roboj

■uoj

dornoj kudriloj

nutra╝oj floroj bananetoj

trunka tigo rostita sukeca kano

suko el °ia pulpo nektaro, miel-akvo

mielo, vinagro

folioj pergamena hařto por volvi stufa╝ojn

ananasa╝o franda╝oj

radiko bredado de man°eblaj rařpoj

alkoholaj trinka╝oj suko el °ia pulpo suko

pulkvo

ananasa╝o tekilo, brandoj, likvoroj aliaj

produkta╝oj folioj detergenta saponinoj

pergamena papero

tuto diversaj produkta╝oj, efikaj por kuraci vundojn kaj malsanojn

 ;