Numero: 007025

Lingvo: syama@dokkyo.ac.jp

Prioritato: 3

Korektita versio

LA MANĂURA

Formortanta lingvo de malplimulto en Ăinio

La manŠuroj estas unu el la plej grandaj inter la multaj minoritataj etnoj de la popolrespubliko Ăinio. ěia lo°antaro superas dek milionojn. Kiuj tamen povas paroli la manŠuran ne atingas centon, lař la MONATO-korespondanto Sabeo Fu, el Chengdu [Šendu], urbo en, ař Še limo de, la regiono kie ili lo°as. La rapido de la forpereo de la lingvo samas kiel tiu de specioj. Probable la manŠura kiel parola lingvo malaperos en dek jaroj, se oni ne alprenos ur°ajn rimedojn.

La ekzistanta manŠura estas rigardata de la fakuloj kiel rara primara materialo por esploro, vivanta fosilio, inda esti traktata kiel ■tata trezoro. La specialistoj proponas ke oni ur°e fosu kaj savu tiel la lingvon kiel la kulturon kaj morojn.

Nia korespondanto antařnelonge vizitis sian amikon, s-ron Zhao [°ař], manŠuron pli ol 70 jarojn a°an, lo°antan en Chengdu. Li ne trovas Še s-ro Zhao manŠurajn trajtojn: li estas islamano lař siaj man°a╝oj, de gento ji [°ji] kaj tibetana lař siaj vesta╝oj. Nia raportisto konati°is kun sia najbaro jam antař longe kaj ╝us eksciis lin esti manŠuro. Okaze de la ceremonio de Ši ties naski°tago, li ektrovis lian manŠuran familian nomon. La maljunulo rakontis pri sia familio. Lia prapatro estis ano de la manŠura trupo garnizonanta en Chengdu, konsistanta el 3 000 oficiroj kaj soldatoj, kiuj alvenis de Jingzhou [°jin°oř] de la provinco Hubei (­ubej) en 1718. (La legantoj ne kleraj pri la orientazia historio sciu ke tiam Ăinio estis sub la tri- kaj duonjarcenta regado de la manŠuroj, nomata la imperio Qing [Šjing].) Liaj antařuloj heredis la postenon en la trupo generacio post generacio °is la retiri°o el la politika areno de la manŠuroj en 1911. Ăar la manŠuroj vivis kune kun la Šefgento Han [­an] de Ăinio tiom longe, iom post iom ili preskař identi°is al la hanoj en vivstilo, moroj kaj precipe en parollingvo.

La maljuna manŠuro konfesas ke liaj samgentanoj estas asimilitaj. La MONATO-╝urnalisto demandis, kio estas la perspektivo de la manŠura lingvo. "Mi jam estas perfekta uzanto de la hana," li diras. "Mi tute ne scipovas paroli ař skribi la manŠuran, eŠ ankař mia patro ař avo. ěi fremdas al mi kiel fremdlingvo. Ůajnas ke °i ne utilas al ni..."

Historia skizo

La Šina civilizo estis konstante minacata de Širkařaj barbaroj, simile kiel estis la roma imperio fare de °ermanoj, kaj mezepokaj okcident-eřropaj re°landoj fare de la normanoj. La Šefaj el tiaj invadantoj estis turkoj, mongoloj, manŠuroj, kaj tibetanoj, kaj la tri unuaj eŠ konkeris la Šeflandon de la hanoj. La unuaj tiaj dan°eraj fremduloj estis la hunoj, kiuj, ne sukcesinte konkeri la Mezan Regnon pro la efikaj rezisto kaj repu■o fare de la imperio Han, migris okcidenten Širkař la dua jarcento antař la komuna erao kaj minacis en la persono de Atilo la tutan kristanan mondon. Oni diras, ke ili estis turkoj ař miksa╝o de turkoj kaj mongoloj. Han estas la etimo de la gentnomo Han, kiu propre ne estis uzata de la Šinoj mem.

Meze de la tria jarcento de la komuna erao, en la Ăielan Imperion invadis nordaj barbaroj konsistantaj el diversaj etnoj. La dinastio de la hanoj transmigris en la sudon de la Šina kontinento. Tio estis la unua fojo kiam stari°is fremdgenta registaro sur la Šeflando. Fine de la 5a jarcento, Ăinio estis denove reunuigita sub la dua mondimperio, t.e. de alia mondo ol la okcidenta, post Han sub la nomo de Tang. En la 10a jarcento en norda Ăinio establi°is fremdula regno de manŠuroj, nomata Jin [°jin]. Dum la mongoloj estis nomadoj, la manŠuroj estis Šasantoj el la nordorienta periferio de la Šina civilizo, Šiam havantaj aspiron al la moroj de la hanoj, kaj rapide asimili°is al la rafinita kulturo, same kiel iliaj posteuloj, pri kiuj temas nun. La Šinoj mem persistis en la suda parto de Ăinio, kiel estis antař duonjarmilo.

Ăi tiu manŠura dinastio estis poste siavice jugita sub la mongoloj, kiel parto de ties mondimperio, kiu estis preskař fari°onta vere monda, venkinte en 1241 la aliancajn trupojn de la Sankta Imperio kaj de la poloj Še Liegnitz en Silezio antař ol ili retiris armeojn je la morto de la Granda đano en la hejmlando. La han-genta regno en la suda Ăinio estis alsorbita al la mongola imperio -- tio estis la unua fojo kiam la tuta Ăinio estis sub fremda regado.

Sur la ruino de la mongola ■tataparato prosperis han-genta regno nomata Ming, la tria tia potenco post Han kaj Tang, sed meze de la 17a jarcento, la tuta Ăinio falis, por la dua fojo, sub la agreso de barbaroj, tiufoje de la manŠuroj, kies imperio dařris °is 1911. La lasta imperiestro de la manŠura dinastio sin lasis ludi rolon de marioneto enmane de la japanaj imperiistoj en la tiel nomata ManŠura ■tato de post 1931. Tio estis la signalo al la dua mondmilito. Li estas protagonisto en la filmo La lasta imperiestro de Bernardo Bertolucci [bertoluŠi]. La nunaj Šinoj neniel uzas la geografian nomon ManŠurio -- kiel forgesi? --, °i estas la nord-orienta regiono.

Lingva genealogio

La manŠura lingvo estas pli bone konata inter la okcidentanoj sub la nomo de tungusa, apartenanta al la altaja lingva familio, kune kun la lingvoj de la aliaj Šefaj invadintoj en Ăinion, la mongolaj kaj la turkaj, ař tjurkaj por distingi disde la lingvo de la nuna respubliko Turkio, kiu estas unu el la tjurkaj (vidu PIV). La hipotezo de ural-altaja familio ne estas universale agnoskata. Uralaj estas la finna kaj la hungara. Ne estas pruvita la klasigo de la korea kaj la japana al la altaja. Kontraste al tio, la Šina kune kun la tibeta estas el la sino- ař Šino-tibeta familio. La asigno de la vjetnama al Ši tiu ne estas pruvita.

Sabeo FU/YAMASAKI Seik˘

 ;